۱. ارگونومی (Ergonomics)
ارگونومی واژهای است با ریشه یونانی، از دو بخش “Ergo” بهمعنای کار و “Nomos” بهمعنای قانون. ارگونومی علمی است که تعامل بین انسان و اجزای دیگر یک سیستم را بررسی میکند، و هدف آن طراحی بهینه کار، ابزار، محیط و وظایف برای هماهنگی با قابلیتها و محدودیتهای انسان است. به بیان ساده، ارگونومی سعی دارد شرایط کاری و زندگی را به گونهای طراحی کند که با نیازهای انسانی منطبق باشد و منجر به سلامت، کارایی و رفاه افراد شود.
۲. مهندسی عوامل انسانی (Human Factors Engineering)
مهندسی عوامل انسانی، شاخهای میانرشتهای از علوم انسانی، مهندسی، روانشناسی، فیزیولوژی و طراحی است که بر بهبود تعامل انسان با سیستمها، ماشینها، و فناوریها تمرکز دارد. تمرکز اصلی آن، طراحی سیستمهایی است که عملکرد انسانی در آنها بهینه باشد و احتمال خطا به حداقل برسد.
تفاوتهای کلیدی
| موضوع | ارگونومی | مهندسی عوامل انسانی |
|---|---|---|
| ریشه واژه | یونانی | انگلیسی |
| تمرکز اصلی | بهبود فیزیکی و شناختی شرایط کاری و طراحی محیط | طراحی سیستمها با در نظر گرفتن تواناییها و محدودیتهای انسان |
| دیدگاه | بیشتر تمرکز بر سلامت و آسایش انسان | تمرکز بر عملکرد سیستم و کاهش خطا |
| کاربرد | صنایع تولیدی، طراحی ابزار، ایمنی کار | طراحی هواپیما، سیستمهای پیچیده، نرمافزار، فناوری نظامی |
| پیشزمینه علمی | فیزیولوژی، بیومکانیک، روانشناسی | روانشناسی شناختی، مهندسی سیستم، طراحی رابط کاربر |
شباهتها
با وجود تفاوت در رویکرد و تاریخچه، این دو حوزه در بسیاری از موارد مترادف استفاده میشوند. هر دو به دنبال افزایش بهرهوری، کاهش خطا، بهبود ایمنی و ارتقاء رفاه انسان هستند. در واقع، بسیاری از متخصصان این حوزهها معتقدند که ارگونومی و مهندسی عوامل انسانی دو جنبه از یک علم هستند.
در کشورهای اروپایی (بهویژه آلمان و اسکاندیناوی)، بیشتر از واژه “ارگونومی” استفاده میشود، در حالیکه در آمریکا واژه “Human Factors” رایجتر است. در متون بینالمللی مانند استاندارد ISO 6385، هر دو واژه تقریباً معادل در نظر گرفته شدهاند.
کدام اصطلاح درستتر است؟
از نظر علمی، هیچکدام “نادرست” نیستند؛ بلکه بسته به حوزه کاربرد و سنت علمی کشور یا رشته، ممکن است یکی از این دو اصطلاح ترجیح داده شود.
اگر در زمینههایی مثل صنایع تولیدی، طراحی محصول، محیط کار و ایمنی شغلی فعالیت دارید، واژه “ارگونومی” رایجتر است.
اگر در زمینههایی مثل طراحی سیستمهای پیچیده، نرمافزار، فناوری هوایی و نظامی فعال هستید، “مهندسی عوامل انسانی” بیشتر به کار میرود.
در برخی موارد، بهویژه در دانشگاهها، این دو واژه با هم آورده میشوند، مانند:
“ارگونومی و مهندسی عوامل انسانی” (Ergonomics and Human Factors Engineering).
نتیجهگیری
در نهایت، ارگونومی و مهندسی عوامل انسانی دو حوزه بههمپیوسته هستند که تفاوتهایی در رویکرد، کاربرد و سنت علمی دارند، اما اهداف مشترک دارند: طراحی سیستمهایی که انسانمحور باشند، ایمنتر، راحتتر و بهرهورتر. انتخاب واژه مناسب بستگی به زمینه تخصصی و مخاطبان شما دارد. اگر هدف شما طراحی ابزار و محیط کار مناسبتر برای انسانهاست، هر دو مفهوم به کار شما مربوط هستند.
جمعبندی: کدام را انتخاب کنیم؟ ارگونومی یا مهندسی عوامل انسانی؟
با توجه به مطالب گفتهشده، میتوان نتیجه گرفت که ارگونومی و مهندسی عوامل انسانی دو حوزه بههمپیوسته هستند که در عمل هدفی مشترک را دنبال میکنند: بهبود تعامل انسان با محیط، ابزار و فرایندهای کاری. اما ارگونومی بیشتر بر جنبههای فیزیکی و کاربردی تمرکز دارد، در حالی که مهندسی عوامل انسانی رویکردی جامعتر و بینرشتهای دارد که جنبههای شناختی، روانی و سیستماتیک را نیز در بر میگیرد.
در محیطهای کاری، بسته به نوع صنعت و نیازهای خاص آن، ممکن است بهکارگیری یکی از این دو رویکرد اولویت بیشتری داشته باشد. به عنوان مثال، در طراحی یک ایستگاه کاری صنعتی، ارگونومی نقش کلیدی دارد، اما در طراحی رابط کاربری نرمافزارها یا کنترلهای هوانوردی، مهندسی عوامل انسانی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در نهایت، آشنایی با هر دو حوزه و استفاده ترکیبی از آنها میتواند به بهبود بهرهوری، ایمنی، رضایت شغلی و کیفیت زندگی کاری کمک شایانی کند.
برای مطالعه بیشتر می توانید به مطلب در وبسایت ۱ارگونومیست مراجعه نمایید:
